Türkçe Notları-Çekim Ekleri (Durum Ekleri,İlgi Eki)

0
35
edebiyat notları

 

A.1.c . Durum (Hal) Ekleri
* İsimlere belirtme, yer-yön anlamları kazandırarak onları yan veya temel cümleye bağlayan çekim ekleridir.

c.1. Belirtme durumu -ı (-i, -u, -ü) insan-ı
c.2. Yönelme (Yaklaşma) durumu -a, -e dünya-y-a
c.3. Bulunma (Kalma) durumu -de (-da, -ta, -te) dünya-da, iş-te
c.4. Ayrılma (Uzaklaşma) durumu -den (-dan, -tan, -ten) okul-dan, iş-ten

 

A.1.c.1. Belirtme (Gösterme) Durumu Ekinin İşlevi
* Eklendiği sözcükleri fiile bağlar. Fiilden etkilenen belirli varlığı
gösterir. Bu eki almayan sözcükler cümlede belirtili nesne olamaz.

Örnek – 6
İpek’i dün gördüm, kitab-ı okuyordu. (Kim-i, Ne-y-i?)
Yirmi yıl sonra Ankara’y-ı terk ediyor. (Nere-y-i?)
Bu görevde kim-i, ne-y-i, nere-y-i sorularını yanıtlar, cümlede belirtili nesne olur.

A.1.c.2. Yönelme (Yaklaşma) Durumu Ekinin İşlevleri
* Eklendiği isme yönelme anlamı kazandırır.

Örnek – 7
Arkadaşım-a kitabı hediye ettim, kitab-a dikkatle baktı.
Okul-a sabahları erken gidiyorum.
Bu görevde kim-e, ne-y-e, nere-y-e sorularını yanıtlar; cümlede
dolaylı tümleç olur.

  • İçin edatının yerine kullanılıp amaç anlamı belirtir.
    Örnek – 8
    Salih dün iki arkadaşıyla tatil-e (tatil için) gitti.
    Büfeden gazete alma-y-a (almak için) gelmiş.
    Bu görevde ni(e)-y-e sorusunu yanıtlar, zarf tümleci olur.

A.1.c.3. Bulunma (Kalma) Durumu Ekinin İşlevleri
* Eklendiği isme bulunma anlamı kazandırır.

Örnek – 9 
Kitabım sende kalmış. (Kim-de?)
Bu kitapta çok güzel hikayeler var. (Ne-de?)
Sizi yazın Çeşme’de misafir ederim. (Nere-de?)
Bu görevde kim-de, ne-de, nere-de sorularını yanıtlar; cümlede
dolaylı tümleç olur.

  • Eklendiği isme zaman anlamı kazandırır.

Örnek – 10
Gençliğim-de onunla sık görüşürdük. (Ne zaman?)
Bu görevde ne zaman sorusunu yanıtlar, cümlede zarf tümleci olur.

  • Eklendiği isme durum anlamı kazandırır.

Örnek – 11
Yazar, bu konuyu etkileyici biçim-de anlatmış (Nasıl ?)
Bu görevde nasıl sorusunu yanıtlar, cümlede zarf tümleci olur.

  • Niteleyici sözcük türetir. Böyle durumlarda yapım eki görevinde kullanılır.

Örnek – 12
sözde aydın, gözde yazar

De eki, eklendiği sözcüklere yer-yön veya zaman anlamı kazandı- rır ve her zaman bitişik yazılır.

Örnek – 13
Aradığın huzuru o-n-da bulursun. (Kimde?)
Viyana’da uzun yıllar yaşamış. (Nerede?)
Üniversite yılları-n-da seninle görüşüyorduk. (Ne zaman?)

A.1.c.4. Ayrılma (Çıkma, Uzaklaşma) Durum Ekinin İşlevleri

* Eklendiği isme ayrılma anlamı kazandırır.

Örnek – 14
Olayı bir de sen-den dinleyelim. (Kim-den?)
Sütlaç-tan bir kaşık yedi.(Ne-y-den?)
İşyeri-n-den ayrılmış. (Nere-den?)
Bu görevde kim-den, ne-y-den, nere-den sorularını yanıtlar; cümlede dolaylı tümleç olur.

  • Eklendiği isme sebep (neden) anlamı kazandırır.

Örnek – 15
Ağaç susuzluk-d(t)an kurudu. (Ne-den?)
Birçok insan verem-den ölmüştü.
Bu görevde ne-den (niçin) sorusunu yanıtlar; cümlede zarf tümleci olur.

  • Belirlilik (Tamlayan) ekinin yerine kullanılır.

Örnek – 16
Kitaplar -dan (-ın) bir -i -n-i okudum.
Tamlayan +-ın Tamlanan + iyelik = Belirtili İsim Tamlaması

  • Niteleyici sözcük türetir. Böyle durumlarda yapım eki görevinde kullanılır.

Örnek – 17
Sudan sebep, candan insan, içten davranış
Sıradan romanları okumayın. (sıfat görevinde)
Bizi çok içten karşıladı. (zarf görevinde)

A.1.d. İlgi Eki (-ki)
* Yer-yön veya zaman gösteren sözcüklere işaret anlamı kazandırır. Böylece eklendiği sözcük ‘‘hangi’’ sorusunun cevabı olur. İlgi ekine sıfatlaştıran ki eki de denir.

Örnek – 18
Tabakta-ki    yemeği bitirmiş. (Hangi yemek?)
işaret sıfatı      isim         fiil

  • Tabakta sözcüğü yer-yön anlamlı isimdir, ki eki eklenince işaret anlamı kazanmış ve yemeği isminin sıfatı olmuştur.
  • Dün-kü       olayı unutalım. (Hangi olay?)
    işaret sıfatı  isim       fiil
    Dün sözcüğü zaman anlamlı zarftır, ki eki eklenince işaret anlamı kazanmış ve olay isminin sıfatı olmuştur.
    Yukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi sıfatlaştıran ki eki; de eki alan ve zaman belirten sözcüklere gelir, her zaman bitişik yazılır.
  • Belirtili isim tamlamalarında, tamlanan ismin yerine yerine kullanılır. Buna ilgi zamiri de denir.

Örnek – 19
Eylül’ün filmi gösterime girdi. / Eylül’ün-ki gösterime girdi.
isim       isim                             isim     ilgi zamiri
Van’ın peyniri meşhurdur. / Van’ın-ki meşhurdur.
isim      isim                       isim    ilgi zamiri
Yukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi ilgi zamiri denen ki eki sadece -ın (tamlayan denen belirlilik eki) alan sözcüklere gelir ve her zaman bitişik yazılır.

“Türkçe Notları yayın hakları Fırat Hoca Kitapları’na aittir. 5846 ve 2936 sayılı telif hakları yasası gereğince, tamamının veya herhangi bir bölümünün  yayıncısının izni alınmadan; elektronik, mekanik, fotokopi, faksimile ve herhangi bir kayıt sistemi ile çoğaltılması veya depolanması yasaktır.”

[Toplam:1    Ortalama:1/5]

CEVAP VER

Yorum
Lütfen isminizi girin