Edebiyat Notları – Dil Bilgisi ve Anlatım Bilgisi – Melik Fırat İLHAN

0
690
edebiyat notları

Dil, insanlar arasında anlaşmayı sağlayan araçtır. Diller canlı varlıklardır. Bu sebeple zaman içerisinde bazı değişimler gösterir. Dillerin bu değişimlerine lehçe, şive ve ağız denir. Dil bilgisi bölümünde; dillerin değişimlerini ve dil ailelerini inceleyeceğiz.

8. ÜNİTE DİL BİLGİSİ VE ANLATIM BİLGİSİ

1. BÖLÜM: DİL BİLGİSİ
  • Lehçe: Bir dilin tarihsel, bölgesel bölgesel veya siyasal sebeplerden ötürü ses, yapı ve söz dizimi özellikleriyle ayrılan koluna lehçe denir. Çuvaşça ve Yakutça Türkiye Türkçesinin lehçeleridir.
  • Şive: Bir dilin bilinen tarihi akışı içinde kendinden ayrılmış ve bazı farklılıklar gösteren kollarına denir. Azerice, Kazakça, Kırgızca vb. Türkiye Türkçesinin şiveleridir.
  • Ağız: Aynı dil içinde ses, biçim, söz dizimi veya anlamca farklılık gösteren, yörelere özgü konuşma dillerine ağız denir. Erzurum ağzı, Karadeniz ağzı, Ege ağzı Türkiye Türkçesinin tipik ağızlarıdır.
1.A. DİL AİLELERİ

1.A.1. Hint Avrupa Dil Ailesi: Dünyanın en büyük dil ailesidir. Dört grupta incelenir:

  • Hint İran Dilleri: İran, Afgan, Pakistan, Hindistan, Sri Lanka, Nepal dilleri
  • Slav Dilleri: Rusça, Bulgarca, Lehçe (Polonya), Çekçe, Slovakça, Baltık dilleri.
  • Roman Dilleri (Latinceden türetilmiş diller): İtalyanca, Fransızca, İspanyolca, Portekizce, Rumence…
  • Cermen Dilleri: İngilizce, Almanca, Felemenkçe, İskandinav dilleri.
  • Yunanca, Arnavutça

1.A.2 Hami-Sami Dil Ailesi: Orta Doğu ve Kuzey Afrika’ya yayılmış çeşitli topluluklarca konuşulan yaklaşık 250 dilden oluşur. Hami ve Sami alt grupları olmak üzere ikiye ayrılır.

1.A.3. Bantu Dil Ailesi: Orta ve Güney Afrika’da yaşayan kabilelerin konuştukları 400’den fazla dile verilen genel isimdir. Lingalaca, Lubaca, Kongoca, Swahili, Pölce, Susuca, Gurca, Akanca Bantu dillerindendir.

1.A.4. Çin-Tibet Dil Ailesi: Çin (Sin) ve Tibet-Burma Dilleri gruplarında yer alan 300 Doğu Asya dilinden oluşur. Çince, Tibetçe, Dzongka, Birmanca, Vietnamca ve Kmerce bu gruba girer.

1.A.5. Ural-Altay: Akrabalık bağı en zayıf dil ailesidir. Ural ve Altay olmak üzere iki gruptur.

  • Ural Dilleri: Macarca, Fince, Estonca
  • Altay Dilleri: Türkçe, Moğolca, Korece, Japonca, Tunguzca, Mançuca
1.B YAPI BAKIMINDAN DÜNYA DİLLERİ

Dünya dilleri yapı bakımından üç grupta incelenir;

1.B.1 Tek Heceli (Ayrımlı) Diller: Bu dillerde sözcükler tek heceden oluşur ve sözcüklerin çekimli biçimleri yoktur. Cümle çekimsiz sözcüklerin bir araya gelmesiyle oluşturulur. Cümlenin anlamı genellikle sözcüklerin sıralanışından çıkarılır. Konuşmada ise birbirine çok benzeyen sözcükleri ayırmak için çok zengin bir vurgu sistemi oluşturulmuştur. Çin ve Tibet dilleri bu gruba girer.

1.B.2 Çekimli (Bükümlü) Diller: Bu dillerde, çekim sırasında ve yeni sözcük türetilirken sözcük kökleri genellikle değişir ve tanınmayacak hale gelir. Ekler kelimenin önüne, ortasına veya sonuna gelebilir. Söz kökündeki asıl sesler yeni sözcükte hep aynı kalır. Sami dilleri, Hint-Avrupa dilleri bu gruba girer.

1.B.3. Eklemeli (Bitişken, Bağlantılı) Diller: Bu dillerde sözcükler yapım veya çekim eki aldıklarında kök değişmez. Ural-Altay dilleri bu gruba girer.

İletişim Unsurları:

  1. İleti: Göndericinin alıcıya ulaştırmak istediği duygu, düşünce veya istek.
  2. Gönderici (Kaynak): İletişim için alıcıya duygu, düşünce veya isteği söyleyen kişi veya topluluk.
  3. Alıcı: İletiyi alan kişi veya topluluk.
  4. Dönüt: İletiye verilen yanıt, geri bildirim.
  5. Kanal: İletinin gönderildiği araç
  6. Bağlam: İletişimin gerçekleştiği ortam
1.C. DİLİN İŞLEVLERİ

1.C.1. Göndergesel İşlev: Herhangi bir konu hakkında alıcıya bilgi verilirken dilin kullanıldığı işlevdir. Bilimsel bilgiler verilirken dil göndergesel işlevde kulanılır.
Örnek: “Tarih, toplumların hafızasıdır.”

1.C.2. Alıcıya Harekete Geçirme İşlevi: Alıcının bir şeyi yapmasını sağlamak amacıyla dilin kullanıldığı işlevdir. Propoganda ve reklam metinlerinde dil genelde bu işlevde kullanılır. Emir cümlelerinde dil bu işlevdedir.
Örnek: “Arabayı sağ park et.”

1.C.3. Heyecan Bildirme İşlevi: Göndericinin bir iletiyi yazarken heyecanını belli etmek amacıyla dili kullandığı işlevdir.
Örnek: “Kahretsin, sana bunları söylemekten bıktım.”

1.C.4. Kanalı Kontrol İşlevi: Göndericinin iletisinin alıcıya doğru ulaşıp ulaşmadığını kontrol amacıyla dili kullandığı işlevdir.
Örnek: “Anlattıklarımı anlıyorsun değil mi?”

1.C.5. Sanatsal veya Şiirsel İşlev: Dilin edebi metinlerde kullanıldığı işlevdir.

1.C.6. Dil Ötesi (Üst Dil) İşlev: Bir iletinin dille ilgili bilgi vermek amacıyla kullanıldığı işlevdir. Dil ötesi işlevde iletiler, dili açıklamak için kullanılır. Öğretme amaçlı metin ve konuşmalarda karşılaştığımız “yani, demek, istiyorum ki, bir başka deyişle” gibi ifadeler dil ötesi işlevin göstergelerdir.

“Türkçe Notları yayın hakları Fırat Hoca Kitapları’na aittir. 5846 ve 2936 sayılı telif hakları yasası gereğince, tamamının veya herhangi bir bölümünün  yayıncısının izni alınmadan; elektronik, mekanik, fotokopi, faksimile ve herhangi bir kayıt sistemi ile çoğaltılması veya depolanması yasaktır.”

[Toplam:3    Ortalama:3.7/5]

CEVAP VER

Yorum
Lütfen isminizi girin