Edebiyat Notları – Divan Edebiyatı Nazım Biçimleri – Melik Fırat İLHAN

0
253
edebiyat notları

Nazım biçimleri dört başlık altında incelenecektir. İslamiyet öncesi Türk edebiyatı nazım biçimleri, halk edebiyatı nazım biçimleri, divan edebiyatı nazım biçimleri ve batı etkisindeki Türk edebiyatı nazım biçimleri olarak anlatılacaktır.

5. ÜNİTE: SANAT VE ŞİİR BİLGİSİ

1. BÖLÜM: SANAT VE ŞİİR TÜRLERİ
2. BÖLÜM: NAZIM BİÇİMLERİ
A. İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı Nazım Biçimleri
B. Halk Edebiyatı Nazım Biçimleri
C. Divan Edebiyatı Nazım Biçimleri

C.1. Beyitlerle Kurulanlar

Nazım biçimleri: Gazel, kaside, mesnevi, müstezat, kıt’a

C.1.a. Gazel:

  • Divan edebiyatının en çok kullanılan nazım biçimi olan ve aşk, kadın, içki gibi konularda yazılan şiirlerdir.
  • Arap edebiyatından İran’a oradan Türk edebiyatına geçmiştir.
  • Uyak düzeni aa, ba, ca, da…. biçiminde olan gazeller 5-15 beyit uzunluğunda yazılmıştır.
  • Gazelin ilk beytine matla, son beytine makta, en güzel beytine beytü’l-gazel, her beytinde aynı konunun işlendiği gazellere yek-ahenk, bütün beyitleri aynı değer ve güzellikte olanlara da yek-avaz gazel denir.

C.1.b. Kaside

  • Daha çok din ve devlet büyüklerini övmek için yazılan ve Divan şairlerine ekonomik yarar sağlayan şiirlerdir.
  • Şairler kasidelerini sundukları kişilerden caize denen bir tür telif ücreti alırlardı.
  • Uyak düzeni gazelle aynı olan kasideler 33-99 beyit uzunluğunda yazılmıştır.
  • Kasidenin ilk beytine matla, son beytine makta, en güzel beytine beytü’l-kasid, şairin mahlasının olduğu beytine de taç beyit adı verilir.
  • Redifleriyle anılabilir. Örnek: Su kasidesi, güneş kasidesi
  • Divan edebiyatında en güzel kasideleri Nefi yazmıştır.
  • Kasidenin bölümleri şunlardır:
    Nesib/Teşbib: Doğa güzelliklerinden söz edilen bölümdür.
    Girizgah: Asıl konuya geçişi sağlayan 1 veya 2 beyitlik bölümdür.
    Methiye: Kasidenin sunulduğu kişinin övüldüğü bölümdür.
    Tegazzül: Methiye bölümünden sonra aynı vezin ve kafiyeyle gazel söylemek demektir. Her kaside de bulunmaz.
    Fahriye: Kasidede şairin kendisini övdüğü bölümdür.
    Taç: Şairin mahlasının olduğu bölümdür.
    Dua: Şairin kasideyi sunduğu kişi için dua ettiği bölümdür.
    Konularına Göre Kaside Türleri:
    1. Tevhit:
    Allah’ın varlığı ve birliğini anlatan şiirlerdir. Divan edebiyatının en güzel tevhidini, Nabi yazmıştır.
    2. Münacaat: Allah’tan yardım isteyen, ona yakarışlarda bulunmak için yazılan şiirlerdir.
    3. Naat: Peygamberimizi övmek üzere yazılan şiirlere denir. En güzel naat, Fuzuli’nin Su Kasidesi’dir.
    4. Mersiye: Bir kimsenin ölümü üzerine onun anısına söylenen ve erdemlerini, iyiliklerini vs. anlatan kasidelerdir. Kanuni’nin ölümü üzerine Baki’nin yazdığı Kanuni Mersiyesi, en ünlü mersiyedir.
    5. Methiye: Bir kişiyi övmek üzere yazılan kasidelerdir. Baki ve Nefi’nin methiyeleri bu türün en güzel şiirleridir.
    6. Hicviye: Bir kimseyi yermek amacıyla yazılan kasidelerdir. Nefi, türün en büyük şairidir.
    7. Fahriye: Şairlerin kendilerini övmek için yazdıkları kasidelerdir. Kasidede bir bölümün de adı olan fahriyelerin en büyük şairi Nefi’dir.

C.1.c. Mesnevi

  • Türk edebiyatına İran edebiyatından geçen mesneviler, Divan edebiyatında hikaye ve roman türlerinin yerine kullanılmıştır.
  • Her beytin kendi arasında uyaklı olduğu (aa, bb…) mesneviler uzun oldukları için aruzun kısa kalıpları ile yazılmıştır.
  • Adı Mevlana ile özdeşleşen mesnevi nazım biçimini Baki, Nefi, Nedim ve Naili gibi büyük şairler kullanmamışlardır.
  • Türk edebiyatındaki ilk mesnevi Yusuf Has Hacip’in yazdığı Kutadgu Bilig’dir.
  • Beş mesnevisi olan şairlere hamse sahibi şair denir. Hamse sahibi şairler şunlardır:
    Ali Şir Nevai, Taşlıcalı Yahya, Nevizade Atai, Nergisi, Genceli Nizami

C.1.d. Müstezat

  • Aruzun tek kalıbıyla yazılan, bir uzun, bir kısa dizeden oluşan özel bir gazel türüdür.
  • Makta beytinin olmadığı müstezatların uyak düzeni aa, bb biçimindedir.

C.1.e. Kıt’a

  • İkinci ve dördüncü dizelerinin birbirine uyaklı olduğu (abcb) iki beyitlik nazım biçimidir.
  • Beyitler arasında anlam birliği kurulan ve öğüt, nükte, yergi amaçlı yazılan kıtalarda şairler genelde mahlas kullanmaz.

C.2. Bentlerle Kurulanlar

Dörtlüklere Yazılanlar:
– Tek dörtlükler: Rubai, tuyuğ
– Birden çok bentten oluşanlar (musammatlar): Murabba, şarkı, terkib-i bent ve terci-i bent
Dörtten Dizeyle Yazılanlar:
-Muhammes, terkib-i bent, tercih-i bent


Dörtlüklere Yazılanlar

C.2.a.Rubai

  • Edebiyatımıza İran edebiyatından geçen ve tek dörtlükten oluşan rubailerde, uyak düzeni manideki gibi aaba’dır.
  • Kendine özgü bir aruz kalıbıyla yazılır ve anlam son mısrada çarpıcı bir biçimde ifade edilir.
  • Genelde felsefi konuların işlendiği rubailerin en büyük ismi İranlı şair Ömer Hayyam’dır. Türk edebiyatının en önemli rubai şairi Yahya Kemal’dir.

C.2.b. Tuyuğ

  • Uyak düzeni ve mısra sayısı rubai ile aynı olan tuyuğlar, Türk edebiyatına özgü bir nazım şeklidir.
  • Mani gibi cinaslı uyakların kullanıldığı tuyuğların özel bir vezni vardır.
  • Şairlerin dünya görüşlerini ve dini-tasavvufi düşüncelerini ifade ettikleri bu türün en önemli şairi Kadı Burhanettin’dir.

C.2.c. Murabba

  • Dörtlük sayısı 4-7 arasında değişen murabbalarda birinci dörtlüğün son dizesi nakarat olarak diğer dörtlüklerin sonunda tekrar edilir.
  • Aşk ve felsefe konularının işlendiği murabbaların en önemli şairleri Fuzuli ve Nedim’dir.

C.2.d.Şarkı

  • Biçim bakımından murabbaya benzeyen şarkılar aşk, içki, eğlence, günlük hayat gibi konuların işlendiği şiirlerdir.
  • Dörtlük sayısı 3-5 arasında değişen ve bestelenmek için yazılan şarkılar, Türk edebiyatına özgü bir nazım biçimidir.
  • Uyak düzeni abab, cccb, dddb şeklinde olan şarkının yaratıcısı ve en önemli şairi Nedim’dir.

C.2.e. Terkib-i Bent

  • Uyakları farklı 5-15 bentten oluşan şiirlerdir.
  • Bentleri bağlayan ve kendi arasında uyaklı olan beyte vasıta beyti denir, vasıta beyti her bendin sonunda değişir.
  • Dalkavukların, kötü idarecilerin yerildiği, tasavvufi-felsefi görüşlerin, talihten şikayetin, ölümün vs. işlendiği terkib-i bentlerin en önemli şairleri Bağdatlı Ruhi ve Ziya Paşa’dır.

C.2.f. Terc-i Bent

  • Tanrı, kainat, doğa ve diğer gibi felsefi konuların işlendiği nazım türüdür.
  • Biçim yönüyle terkib-i bent gibidir. Tek farkı vasıta beytinin değişmemesidir. Şeyh Galip, Ziya Paşa bu türde başarılı şiirler yazmışlardır.

C.2.g. Tahmis

  • Bir gazelin her beytinin başına, başka bir şair tarafından aynı vezin ve uyakta 3 dizenin eklenmesiyle oluşturulan nazım biçimidir.

C.2.h. Taştir

  • Bir beytin iki dizesi arasına başka bir şair tarafından aynı vezin ve uyakta 3 dizenin eklenmesiyle oluşturulan nazım biçimidir.
D. Batı Etkisindeki Batı Edebiyatı

D.1. Serbest Müstezad

  • Aruzun klasik kalıplarının bozulmasıyla oluşturulmuş ve aynı anda birden fazla aruz kalıbının kullanıldığı nazım biçimidir.
  • Tevfik Fikret’in Fransız şairlerinden etkilenerek yarattığı bu biçimle Cenap Şahabettin ve Ahmet Haşim başarılı şiirler yazmışlardır.

D.2. Sone

  • Kısa şiir, türkü anlamındaki soneler iki dörtlük ve iki üçlükten oluşur.
  • Özel bir uyak düzeni olan sonelerin uyak örgüsü abab, abba, ccd, eed biçimindedir.

D.3. Terza-rima

  • İtalyan edebiyatına özgü bir nazım biçimidir. Terza-rimalar üçer dizelik sınırsız bentle yazılır. Tek bir dizeyle biten terza-rimaların uyak örgüsü aba, bcb, cdc’dir.
  • En ünlü örneği Dante’nin yazdığı İlahi Komedya’dır. Tevfik Fikret’in yazdığı Şehrayin adlı şiir Türk edebiyatındaki tek terza-rima örneğidir.

D.4. Triyole

  • 10 dizelik bir nazım biçimidir. Önce iki dizelik bir bölüm, sonra dört dizelik iki bölümün yazıldığı triyolenin uyak örgüsü ab, aaaa, bbbb biçimindedir.

“Edebiyat Notları yayın hakları Fırat Hoca Kitapları’na aittir. 5846 ve 2936 sayılı telif hakları yasası gereğince, tamamının veya herhangi bir bölümünün  yayıncısının izni alınmadan; elektronik, mekanik, fotokopi, faksimile ve herhangi bir kayıt sistemi ile çoğaltılması veya depolanması yasaktır.”

[Toplam:1    Ortalama:5/5]

CEVAP VER

Yorum
Lütfen isminizi girin