Edebiyat Notları – Edebiyat Akımları – Melik Fırat İLHAN

0
298
edebiyat notları

Edebiyat Notları; sınavlardaki edebiyat sorularını çözmek, okul notlarını yükseltmek, genel kültür edinmek isteyenler için önemli ve farklı bir kaynaktır. Edebiyat Akımları bölümünde; dünya üzerindeki edebiyat akımları ve onların genel özellikleri anlatılmaktadır.

3. ÜNİTE: BATI EDEBİYATI AKIMLARI

  1. Hümanizm
  • Sözcük anlamı insancıllık, insanı sevme idealidir. Skolastik dönem sonrasında Avrupa’da ideal insanı bulma amacıyla Yunan ve Latin edebiyatlarının örnek alınmasıyla ortaya çıkmış, başta rönesans olmak üzere birçok gelişmenin önünü açmıştır.
  • Önemli Temsilcileri: Dante, Petrarca, Tasso, Boccacio, Ariosto
2. Klasisizm
  • Yunan ve Latin edebiyatları geleneğine bağlıdır.
  • Akıl ve sağduyu egemendir.
  • Sanatçının görevi “doğayı akla uygun biçimde taklit etmek ve insanın akıl, irade gibi değişmeyen yönlerini anlatmak” diye belirlenmiştir. Böylece eserlerde değişmez tipler yaratılmıştır.
  • Sanatçıların kişiliklerini gizledikleri eserlerde ahlaki amaç güdülmüş ve insan dışında her şey ihmal edilmiştir.
  • Genelde din dışı tarihi ve mitolojik konuların işlendiği eserlerde kahramanlar soylu kesimden seçilmiş, kaba ve çirkin sözlere yer verilmemiştir.
  • Anlatımda ve biçimde mükemmellik amaçlandığı için konu değil, konunun işlenişi önemsenmiştir.
  • Eserlerin konuşma diliyle yazılması, yani dilin ulusal olması gerektiği görüşü uygulanmış ama sadece seçkin çevrelerin konuştuğu dil kullanılmıştır.
  • Eserlerde az sözle çok şey anlatılmış, süsten uzak (yalın) ve açık dil kullanılmıştır.
  • Önemli Temsilcileri:
    a. Batı Edebiyatı: La Fontaine (Fabl), Corneille (trajedi), Racine (trajedi), Moliere (komedi), Boileau (şiir), La Bruyere
    b. Türk Edebiyatı: Şinasi, Ahmet Vefik Paşa
3. Romantizm
  • 18. yüzyıl sonlarında “Toplum için sanat” anlayışıyla klasisizme tepki olarak doğmuş, Victor Hugo’nun Cromwell Mukaddimesi ile ilkeleri belirlenmiştir.
  • Klasisizmin bütün kurallarının yıkıldığı romantizmde, akıl ve sağduyu yerine duygu ve coşku önem kazanmıştır.
  • Gerçek ve dış dünya olduğu gibi yansıtılmak yerine duygu ve hayal gücüyle zenginleştirilerek sunulmuştur.
  • Akıl dışılık ve düş gücünü ön plana alan romantik yazarlar eserlerinde açıkça taraf tutmuşlardır.
  • Eserlerde zıtlıklar (ak-kara) çatışması bariz biçimde verilmiş, kişiler doğal çevreleri içinde ve doğal halleriyle anlatılmıştır.
  • Klasisizmin ihmal ettiği doğaya ve din duygusuna büyük önem verilmiş, kahramanların çoğu dindar insanlardan seçilmiştir.
  • Eserlerde günlük konuşma dili kullanılmış ve her kesimden insan anlatılmıştır.
  • Konular ulusal kaynaklardan ve Hristiyanlıktan seçilmiştir.
  • Önemli Temsilcileri:
    a. Batı Edebiyatı: Shakespeare, Victor Hugo, Lamartine, J. J. Rousseau, Alexandre Dumas, Chateaubriand, Voltaire, Goethe, Schiller, Alfred De Musset, George Sand, Byron, Puşkin
    b. Türk Edebiyatı: Namık Kemal, Ahmet Mithat Efendi, Abdülhak Hamit, Recaizade M.E (şiirde)
4. Realizm
  • “Sanat için sanat” anlayışıyla romantizme tepki olarak doğan realizmde gerçeklerin taraf tutulmadan aktarılması ön plandadır.
  • Realizmde gerçeklerin taraf tutulmadan aktarılması ön plandadır.
  • Çevrenin ve gözlemin önem kazandığı realizmde olağanüstü olay veya kişilere yer verilmemiştir.
  • Biçim güzelliğine önem verilen eserlerde yalın bir dil kullanılmıştır.
  • Realist yazarlar kendi kişiliklerini gizledikleri eserlerinde toplumun sıradan insanlarını kendi dünyaları içinde ve psikolojik durumlarıyla anlatmışlardır.
  • Önemli Temsilcileri:
    a. Batı Edebiyatı:
    Gustave Flaubert, Balzac, Stendhal, Charles Dickens, Daniel Defoe, Tolstoy, Dostoyevski, Turgenyev, Çehov, Gogol, Maksim Gorki, Ernest Hemingway, Mark Twain, Jack London
    b. Türk Edebiyatı: Recaizade M. Ekrem, Nabizade Nazım, Halit Ziya, Yakup Kadri, Memduh Şevket Esendal, Reşat Nuri, Ömer Seyfettin, Sait Faik, Refik Halit, Mehmet Akif, Halide Edip, Ahmet Rasim
5. Parnasizm
  • Realizmin şiirdeki yansıması olan parnasizmde realizmden farklı olarak toplumsal konulara fazla yer verilmemiş ve Yunan mitolojisine yeniden dönülmüştür.
  • Şiirlerde biçim mükemmelliğine ve resim gibi betimlemeler yapmaya büyük önem verilmiştir.
  • Önemli Temsilcileri:
    a. Batı Edebiyatı
    : J. Maria de Heredia, Theodor Banville, Theophille Gautier, L. De Lisle, Sully Prudhomme, François Coppe
    b. Türk Edebiyatı: Tevfik Fikret, Cenap Şahabettin, Yahya Kemal Beyatlı
6. Naturalizm
  • Pozitif bilimlerde uygulanan deney yönteminin edebiyatta da uygulanabileceği iddia edilmiş; insan deney konusu, toplum da laboratuvar gibi görülmüştür.
  • Eserlerinde kendi kişiliklerini gizleyen yazarlar insanı fizyolojik, soya çekim ve genetik özellikleriyle işlemiş, duyularla algılanabilir gerçekliğin tıpatıp yansıtılmasını ilke edinmişlerdir.
  • Toplumsal olayların insanlar üzerindeki etkileri bir bilim adamı gözüyle bütün iğrençlikleriyle anlatılmıştır.
  • Endüstrileşme sürecinde ortaya çıkan ekonomik ve ahlaksal bunalımla büyük kent halkının eleştirilmesi naturalizmin temel konularıdır.
  • Eserlerde biçim güzelliğine önem verilmemiş, yalın ve anlaşılır bir dil kullanılmıştır.
  • Önemli Temsilcileri:
    a. Batı Edebiyatı:
    Emile Zola, Maupassant, A. Dauet, Goncourt Kardeşler, John Steinbeck, Henrik İbsen
    b. Türk Edebiyatı: Nabizade Nazım, Hüseyin Rahmi Gürpınar, Beşir Fuat
7. Sembolizm
  • Realizm ve parnasizme tepki olarak doğan bir şiir akımıdır.
  • “Gerçeğin olduğu gibi anlatılma imkanı yoktur. Duygularımız, dış dünyayı bize değiştirerek ulaştırmaktadır.’’ görüşünden hareketle dış dünyanın insan üzerindeki etkisi açıkça değil, okuyucuya sezdirilecek biçimde anlatılmıştır.
  • Şiirin düşünceler yerine duygulara seslenmesi gerektiği savunulmuş ve şiirden herkesin kendine göre bir anlam çıkarması istenmiştir.
  • Şiirlerde semboller, imgeler çok kullanılmış ve anlam kapalılığı tercih edilmiştir.
  • Klasik nazım biçimleri yerine yeni nazım biçimleri kullanılmış, şiirde müzik ve ahenge büyük önem verilmiştir.
  • Önemli Temsilcileri:
    a. Batı Edebiyatı:
    Baudelaire, Arthur Rimbaund, Paul Verlaine, Stephane Mallarme, Paul Valery, Edgar Allen Poe
    b. Türk Edebiyatı: Cenap Şahabettin, Ahmet Haşim, Yahya Kemal, Ahmet Hamdi Tanpınar, Ziya Osman
8. Empresyonizm (İzlenimcilik)
  • Özgürce sanat yapmak isteyenlerin ortaya çıkarmış ve daha çok resimde etkili olmuştur.
  • Bu akımda dış dünyada gözlemlenen şeyler olduğu gibi değil, insanın hayaliyle bezenmiş izlenimlerle anlatılmıştır.
  • Önemli Temsilcileri:
    a. Batı Edebiyatı: Verlaine, Rilke, Arthur Rimbaud, Samuel Beckett
    b. Türk Edebiyatı: Ahmet Haşim, Ahmet Muhip Dranas ve Cahit Sıtkı’da akımın etkileri vardır.
9. Ekspresyonizm (Dışavurumculuk)
  • Empresyonizme ve naturalizme tepki olarak çıkan bu akımın sanatçıları hayatın dış görünüşü yerine, iç gerçeğini anlatmayı amaçlamışlardır.
  • Sanayileşmenin anlamsızlaştırdığı yaşama isyan niteliğindedir.
  • Bu akımın sanatçıları insanların en gizli yönlerini açığa çıkarmak için ruhsal durumlarını en ince ayrıntısına kadar yansıtmış ve iç gözlemi çok önemsemişlerdir.
  • Önemli Temsilcileri: Franz Kafka, T.S. Eliot, James Joyce
10. Sürrealizm (Gerçeküstücülük)
  • Andre Breton’un, Freud’un görüşlerinin etkisiyle kuramsallaştırdığı, akıl dışılığı ve bilinçaltını ön plana çıkaran sanat akımıdır.
  • Otomatik şiir kavramını ortaya atan sürrealist şairler eserlerinde geleneksel biçimler, inançlar ve değer yargılarını silmişlerdir.
  • Önemli Temsilcileri:
    a. Batı Edebiyatı:
    Andre Breton, Louis Aragon, Paul Eluard
    b. Türk Edebiyatı: Orhan Veli
11. Egzistansiyalizm (Var oluşçuluk)
  • Jean Paul Sartre’ın ortaya çıkardığı bu akım, insanın bir özle var olmadığını, eylemleriyle kendi özünü şekillendirdiğini savunmuş; böylece her şeyin sorumlusu olduğunu iddia etmiştir.
    Önemli Temsilcileri: Jean Paul Sartre, Albert Camus, Andre Gide, W. Fulkner, Andre Malraux
12. Fütürizm (Gelecekçilik)
  • İtalya’da ortaya çıkan bu akımda edebiyatın uyuşukluktan kurtulması gerektiği düşüncesiyle savaş, kavga gibi konular işlenmiş, hızlı yaşamı sağladığı için makineler övülmüştür.
  • Önemli Temsilcileri: Marinetti, Mayakovski, Nazım Hikmet
13. Dadaizm
  • Tristiyan Tzara’nın ortaya attığı, kurallara bağlanmayı reddeden ve bütün kurallarla alay eden bir akımdır.
14. Kübizm
  • Picasso’nun geliştirdiği resim akımıdır.
  • Empresyonizme tepki olarak çıkmış, sonradan edebiyata yansımıştır.
  • Bu akımın sanatçıları duygu ve olayları birbirine karıştırarak anlatımı canlandırmayı amaçlamışlardır.
  • Görme duyusu yerine aklın gücünü ortaya koyan eserler vermiş, aklı yüceltmişlerdir.
  • Edebiyattaki önemli temsilcisi Guillaume Apollanaire’dir.
15. Modernizm

19. yüzyılda Fransa’da ortaya çıkan felsefe akımıdır. Geleneksel sanat, edebiyat, sosyal yapı ve gündelik hayatın miadını doldurduğu için değişmesi gerektiği fikrini savunur. Modernizm, edebi eserleri biçim ve öz olarak değiştirmiş, romantizmden sonraki edebiyat akımlarının düşünsel temelini oluşturulmuştur. Modernizmi esas alan yapıtlarda;

  • Yaşamın çok boyutlu ve kavranması zor gerçeklerden oluştuğu savunulur.
  • Toplumsal değerleri yansıtma amacı güdülmez.
  • Anlatılanlar, kişilerin iç dünyasının süzgecinden geçirilerek verilir.
  • Anlatıcı, büyük ölçüde birey bilinci ve kendi ‘ben’ini öne çıkarır.
  • Klasik eserlerdeki gibi okuyucunun merak duygusuna hitap edilmez.
16. Postmodernizm
  • Modernizm ötesi anlamına gelen postmodernizm, modernizme esaslı bir eleştiri ve modern kültürün bütünüyle inkarı olarak özetlenebilir.
  • Bu akım 1. ve 2. Dünya Savaşı’nın yıktığı Avrupa’nın çaresiz ve karamsar ortamlarında gelişmiştir.
  • Akımı fikirleriyle besleyen isimler Nietzsche, Karl Marx, Freud‘ dur.
  • Postmodern eserler, teknik yönden modern eserlerle aynı özellikleri gösterir.
  • Eserleri postmodern olarak değerlendirilen bazı edebiyatçılar şunlardır: Paul Auster, Jorge Luis Borges, Umberto Eco, İtalo Calvino, Orhan Pamuk, Oğuz Atay…

 

“Edebiyat Notları yayın hakları Fırat Hoca Kitapları’na aittir. 5846 ve 2936 sayılı telif hakları yasası gereğince, tamamının veya herhangi bir bölümünün  yayıncısının izni alınmadan; elektronik, mekanik, fotokopi, faksimile ve herhangi bir kayıt sistemi ile çoğaltılması veya depolanması yasaktır.”

[Toplam:4    Ortalama:3.3/5]

CEVAP VER

Yorum
Lütfen isminizi girin