Edebiyat Notları – Nazım Biçimleri – Melik Fırat İLHAN

0
267
edebiyat notları

Nazım biçimleri dört başlık altında incelenecektir. İslamiyet öncesi Türk edebiyatı nazım biçimleri, halk edebiyatı nazım biçimleri, divan edebiyatı nazım biçimleri ve batı etkisindeki Türk edebiyatı nazım biçimleri olarak anlatılacaktır.

5. ÜNİTE: SANAT VE ŞİİR BİLGİSİ

1. BÖLÜM: SANAT VE ŞİİR TÜRLERİ
2. BÖLÜM: NAZIM BİÇİMLERİ
A. İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı Nazım Biçimleri

Nazım biçimleri: Koşuk, sagu, destan

A.1. Koşuk

  • Aşk, özlem, hüzün, tabiat, coşku, yiğitlik vb. konuların işlendiği şiirlerdir.
  • Koşuklarla aynı konuyu işleyen şiirlere Halk edebiyatında koşma, Divan edebiyatında gazel denir.

A.2. Sagu

  • Ölen kişi için duyulan acıyı dile getiren ve yuğ törenlerinde söylenen şiirlerdir.
  • Sagularla aynı konuları işleyen şiirlere Halk edebiyatında ağıt, Divan edebiyatında mersiye denir.

A.3. Destan

  • Toplumda iz bırakan savaş, doğal afet, göç vs. gibi konuların anlatıldığı anonim eserlerdir.
B. Halk Edebiyatı Nazım Biçimleri

B.1. Anonim Halk Edebiyatı Nazım Biçimleri

  • Söyleyeni belli değildir.

Nazım biçimleri: Mani, türkü, ağıt

B.1.a. Mani

  • Kafiye düzeni aaba biçiminde olan ve tek dörtlükten oluşan manilerde doğa, aşk, toplum sorunları gibi konular işlenir.
  • Aşk başta olmak üzere doğa ve toplum sorunları işlenir. Aşk, öğüt ve yergi manileri gibi türleri vardır.
  • Yedişer heceli dört dize ve uyakları cinassız olanlara düz, uyakları cinaslı olanlara cinaslı ve birinci dizesi yedi heceden az olanlar kesik mani denir. Düz maninin sonuna aynı uyakta iki dize daha eklenerek söylenenlere de yedekli veya artık mani denir.
  • Anlatılmak istenen duygu veya düşüncenin son iki dizede bulunduğu manilerde ilk iki dize yalnız ölçü ve uyak bakımından önemlidir.

B.1.b. Türkü

  • Çağdan çağa ve yöreden yöreye hem içerik hem biçim yönüyle değişikliklere, bozulmalara uğrayabilen türküler, her zaman bir ezgiyle söylenir.
  • Hece ölçüsünün her kalıbıyla ve her konuda söylenebilir. Genelde hecenin 7, 8 veya 11’li kalıplarının kullanıldığı türkülerin uyak örgüsü düzdür.

B.1.c. Ağıt

  • Bir kimsenin ölümü üzerine duyulan üzüntü ve acının etkisiyle bu kişinin iyi yönleri ve erdemlerinin anlatıldığı şiirlerdir.
  • 7,8 veya 10’lu hece ölçüsüyle yazılabilir; daha çok 8’li hece ölçüsü kullanılır. Bazı halk şairleri, koşma nazım biçimiyle ağıtlar söylemişlerdir.

B.1.d. Ninni

  • Genellikle annelerin çocuklarını uyutmak için kendine özgü bir ezgiyle söyledikleri şiirlerdir.
  • Belli bir uyak düzeni olmayan ninnilerde çoğu zaman ölçü birliği de görülmez.

B.2. Âşık Edebiyatı Nazım Biçimleri

Nazım Biçimleri: Koşma, varsağı, semai, destan

B.2.a. Koşma

  • Âşık Edebiyatı’nın en çok kullanılan nazım biçimidir. 11’li (6+5 veya 4+4+3) hece ölçüsüyle söylenen koşmalarda dörtlük sayısı 3-5 arasındadır.
  • En çok kullanılan uyak düzenleri abab, cccb, dddb’dir.
  • En güzel koşmalar Karacaoğlan’ındır.
  • Koşmalar işledikleri konulara göre aşağıdaki türlere ayrılır:
  • Güzelleme: Kadın, aşk, at sevgisi, doğa güzellikleri veya benzeri konuları işleyen koşmalardır.
  • Taşlama: Bir kimseyi yermek veya toplumun bozuk yönlerini eleştirmek amacıyla söylenen koşmalardır. Divan edebiyatında hicviye, Tekke edebiyatında şathiyeyle aynı konuları işler.
  • Koçaklama: Coşkun ve yiğitçe bir edayla savaş ve kahramanlık anlatan şiirlerdir. Bu türün en büyük ustası Köroğlu’dur.
  • Ağıt: Ölümü konu edinen koşmalardır.

B.2.b. Varsağı

  • Güneydoğu Anadolu’da yaşayan Varsak Türklerinin “bre, aman, hey, ey, vb.” gibi ünlemlerle başlayıp söyledikleri şiirlerdir.
  • Uyak düzeni koşmayla aynı olan varsağılar, semailerden ünlemleriyle ayrılır.
  • Dörtlük sayısı 3-5 arasında olan varsağılarda kahramanca bir eda hakimdir.
  • Genelde 8’li hece ölçüsüyle söylenen varsağı türünün en önemli ismi Karacaoğlan’dır.

B.2.c. Semai

  • Genelde 8’li hece ölçüsüyle bazen de aruzla söylenen semailerin uyak düzeni koşma gibidir.
  • Daha çok sevgi, doğa, güzellik konularında söylenir.
  • Dörtlük sayısı 3-5 arasında değişen semailerin ünlü ismi Karacaoğlan’dır.

B.2.d. Destan

  • Âşık edebiyatının uyak düzeni koşmayla aynı olan ve 100 dörtlüğe kadar yazılabilen en uzun nazım biçimidir.
  • Öğreticiliğin ağır bastığı destanlarda savaşlar, kahramanlıklar, doğal afetler, salgın hastalıklar gibi konular işlenmiştir.

B.3. Tekke Edebiyatı Nazım Biçimleri:

Nazım Biçimleri: İlahi, nefes, şathiye, devriye, nutuk

B.3.a. İlahi

  • Allah sevgisinin işlendiği ilahilerin akla gelen en büyük şairi Yunus Emre’dir.
  • Hece ölçüsünün 7, 8 ve 11’li kalıplarıyla, bazen de aruzla söylenen ilahilerin nazım biçimi koşmayla aynıdır.
  • İşledikleri konu yönüyle Divan şiirindeki tevhit ve münacatlara benzeyen ilahiler, Mevlevilerde ayin Bektaşilerde nefes adıyla anılır.
  • Özel bir makamla genellikle dergahlara, dini törenlerde söylenir.

B.3.b. Devriye

  • Tasavvuf felsefesinde, ruhun alemi dolaşmasını ve var oluşu konu edinen şiirlerdir.
  • Sade dille söylenmelerine karşın zor anlaşılan şiirlerdir.

B.3.c. Nefes

  • Bektaşi şairlerinin Peygamberimiz ve Hz. Ali’yi övmek veya Vahdet-i Vücut inancının Bektaşi yorumlarını dile getirmek için saz eşliğinde söyledikleri şiirlerdir.
  • Uyak örgüsü koşma nazım biçimiyle aynı olan, hem hece hem aruzla söylenebilen nefeslerin en büyük şairi Pir Sultan Abdal’dır.
  • Alevi-Bektaşi Türkmenleri dini şiirlere nefes yerine deme demişlerdir.

B.3.d. Şathiye

  • Türk tasavvuf edebiyatında ciddi bir düşünceyi, duyguyu alaylı biçimde anlatan veya ham softalarla dalga geçmek için söylenen şiirlerdir.
  • 8,11 ve 14’lü hece ölçüsüyle söylenen şahtiyeler, yorumlayana göre değişik anlamlar kazanabilir.

B.3.e. Nutuk

  • Tekkelere veya tarikatlara yeni giren dervişlere tarikat adabını ve hiyerarşisini öğretmek amacıyla yazılan şiirlerdir.

Not: Divan, selis, semai kalenderi, satranç ve vezn-i aher Halk edebiyatında aruz ölçüsüyle yazılan şiirlerdir.

Konun Devamı: Divan Edebiyatı Nazım Biçimleri, Batı Etkisindeki Türk Edebiyatı

“Edebiyat Notları yayın hakları Fırat Hoca Kitapları’na aittir. 5846 ve 2936 sayılı telif hakları yasası gereğince, tamamının veya herhangi bir bölümünün  yayıncısının izni alınmadan; elektronik, mekanik, fotokopi, faksimile ve herhangi bir kayıt sistemi ile çoğaltılması veya depolanması yasaktır.”

[Toplam:2    Ortalama:4.5/5]

CEVAP VER

Yorum
Lütfen isminizi girin