Edebiyat Notları – Öğretici Metinler – Melik Fırat İLHAN

0
1047
öğretici metinler

Öğretici metinler; Bir olayı, kavramı veya nesneyi açıklamak, onlar hakkında okuru bilgilendirmek amacıyla yazılan metinlerdir. Öğretici metinler kaynak olarak gerçek dünyayı kullanılır. Öğretici metinler, gazete – dergi çevresinde gelişenler ile kişisel hayatı konu alanlar olmak üzere iki grupta incelenir.

5. ÜNİTE: DÜZYAZI ve SÖZLÜ ANLATIM TÜRLERİ

  1. Bölüm: Öğretici Metinler

A. Gazete-Dergi Çevresinde Gelişen Metin Türleri

A.1. Makale
  • Herhangi bir konuda yazılabilir ancak yazılanların belgelerle ispatlama zorunluluğu vardır.
  • Düşünceye dayalı (tezli) bir yazı türüdür.
  • Bu yazılarda bilimsel üslup kullanılır. Makaleler, dergiler, gazeteler ve internet sitelerinde yayınlanabilir.
  • Türk edebiyatındaki ilk makale Şinasi’nin yazdığı Tercüman-ı Ahval Mukaddimesi’ dir.
  • Türk edebiyatındaki bazı önemli makaleler ve yazarları şunlardır:
    * Şiir ve İnşa – Ziya Paşa
    * Vatan Makalesi – Namık Kemal
    * Edebiyat Üzerine Makaleler – Ahmet Hamdi Tanpınar
    * Kültür ve Dil – Mehmet Kaplan
A.2. Deneme
  • Yazarın herhangi bir konuda ispatlama zorunluluğu olmadan, kendisiyle konuşuyormuş gibi yazdığı düzyazı türüdür.
  • Deneme için “ ben ” in ülkesi tabiri de kullanılır.
  • Denemeler de makaleler gibi gazete, dergi ve internet sitelerinde yayınlanabilir.
  • Düşünce yazılarından olan denemenin yaratıcısı Montaigne’dir. İngiliz yazar Francis Bacon de bu türün önemli yazarlarındandır.
  • Türün Türk edebiyatındaki en başarılı temsilcisi Nurullah Ataç’tır. Sabahattin Eyüboğlu, Suut Kemal Yetkin, Cemil Meriç, Ahmet Hamdi Tanpınar, Salah Birsel, Bilge Karasu, Nermi Uygur, Hilmi Yavuz Türk edebiyatındaki önemli deneme yazarlarıdır.
  • Türk edebiyatındaki bazı önemli deneme eserleri ve yazarları şunlardır:
    * Beş Şehir, Yaşadığım Gibi – Ahmet Hamdi Tanpınar
    * Günlerin Getirdiği, Diyelim – Nurullah Ataç
    * Günlerin Götürdüğü, Şiir Üzerine Düşünceler, Düşün Payı – Suut Kemal Yetkin
    * Bu Ülke, Mağaradakiler – Cemil Meriç
    * Mavi ve Kara – Sebahattin Eyüpoğlu
    * Kurutulmuş Felsefe Bahçesi, Kendimle Konuşmalar – Salah Birsel
    * Güneşle, Başka Sevgisi, Dilin Gücü – Nermi Uygur
A.3. Fıkra
  • Yazarın herhangi bir konudaki kişisel görüşlerini ispatlama zorunluluğu olmadan, hoş bir üslupla yazdığı kısa ve yoğun yazılardır.
  • Düşünceye dayalı yazı türü olan fıkralar genellikle gazetelerde, güncel bir konuyu yorumlamak için yazılır.
  • Türk edebiyatında Tanzimat’tan sonra görülmeye başlanmıştır.
  • Türk edebiyatında ilk fıkra yazarı Ahmet Rasim’dir.
  • Ahmet Haşim, Falih Rıfkı Atay, Refik Halit Karay, Peyami Safa önemli fıkra yazarlarıdır.
  • Türk edebiyatındaki bazı önemli fıkra eserleri ve yazarları şunlardır:
    * Şehir Mektupları – Ahmet Rasim
    * Gurabahane-i Laklakan, Bize Göre – Ahmet Haşim
A.4. Eleştiri
  • Herhangi bir sanat eserinin olumlu ve olumsuz yönleriyle değerlendirildiği yazı türleridir.
  • Eleştiriler öznel (izlenimsel) ve nesnel (bilimsel) olmak üzere ikiye ayrılır.
  • Düşünce yazılarından olan eleştiri türünün Türk edebiyatındaki ilk örneklerini Namık Kemal yazmıştır (Tahrib-i Harabat, Takip).
  • Nurullah Ataç, Ahmet Hamdi Tanpınar, Mehmet Kaplan ve Berna Moran bu türün önemli yazarlarıdır.
  • Türk edebiyatındaki bazı önemli eleştiri eserleri ve yazarları şunlardır:
    * Tahrib-i Harabat, Takip – Namık Kemal
    * Takdir-i Elhan – Mahmut Ekrem
    * Demdeme – Muallim Naci
    * Kavgalarım – Hüseyin Cahit Yalçın
A.5. Sohbet (Söyleşi)
  • Yazarın günlük olaylar arasından seçtiği bir konuda kendi görüşlerini anlattığı düşünce yazılarıdır.
  • Sohbet yazarı konuyu fazla derinleştirmeden, okuyucuyla konuşuyormuş gibi işler.
  • Türk edebiyatındaki bazı önemli söyleşi eserleri ve yazarları şunlardır:
    * Muharrir Bu Ya – Ahmet Rasim
    * Edebiyat Söyleşileri – Suut Kemal Yetkin
    * Dilimiz Üstüne Söyleşiler – Melih Cevdet Anday
A.6.Röportaj
  • Konusu bir soruşturma, araştırma olan gazete veya dergi yazılarıdır.
A.7. Mülakat
  • Bir konuyu aydınlatmak veya birini tanıtmak amacıyla konunun muhataplarıyla yapılan görüşmelerdir.
  • Mülakat soru cevap şeklinde yapılır ve cevaplar olduğu gibi yazıya aktarılır. Yazar, mülakata kendi yorumlarını katmaz.
  • Türk edebiyatındaki bazı önemli röpartaj eserleri ve yazarları şunlardır:
    Diyorlar Ki – Ruşen Eşref Ünaydın

B. Kişisel Hayatı Konu Alan Öğretici Metinler

 B.1. Anı (Hatıra) 

  • Bir yazarın, başından geçen veya tanık olduğu olay ve olguları bilgilerine, gözlemlerine dayanarak anlattığı; yaşam öyküsüne dayalı yazı türüdür.
  • Türk edebiyatında anı türünde yazılmış önemli eserler şunlardır:
    * Defter-i Amal – Ziya Paşa
    * Eşkal-i Zaman -Ahmet Rasim
    * Kırk Yıl, Saray ve Ötesi – Halit Ziya
    Zoraki Diplomat – Yakup Kadri
    Zeytindağı, Çankaya – Falih Rıfkı
    Mor Salkımlı Ev, Türkün Ateşle İmtihanı – Halide Edip
    Boğaziçi Yalıları – Abdülhak Şinasi Hisar
    Çocukluğum, Gençliğim, Siyasi ve Edebi Hatıralarım – Yahya Kemal

B.2. Otobiyografi 

  • Bir kimsenin kendi yaşam öyküsünü kendisinin yazıp anlattığı yapıtlardır.
  • Anıdan farkı, yazarın sadece kendisinin içinde olduğu olayları anlattığı yazı türüdür.

B.3. Biyografi 

  • Ünlü kişilerin yaşamlarını, yaptıklarını, yaşadıkları döneme katkılarını anlatan yazı ve kitaplardır.
  • Divan edebiyatında bu türün karşılığı tezkiredir.
  • Türün yaratıcısı Plutarkhos’tur.
  • Avusturyalı Stefan Zweig, bu türün dünyadaki en büyük yazarı kabul edilir.
  • Türk edebiyatında Mithat Cemal, Kuntay, Şevket Süreyya Aydemir ve Beşir Ayvazoğlu önemli biyografi yazarlarıdır.
  • Oğuz Atay’ın Bir Bilim Adamının Romanı adlı eseri de biyografik roman özelliğindedir.

B.4. Monografi 

  • Herhangi bir kimsenin hayatının, sanat anlayışının veya herhangi bir şeyin bir yönünün anlatıldığı yazılardır.

B.5. Portre 

  • Bir kimseyi karakteristik özellikleriyle okuyucuya tanıtmak için yazılan edebi yazılardır. Fiziksel ve ruhsal portre olmak üzere ikiye ayrılır.

B.6. Gezi Yazısı (Seyahatname) 

  • Bir yazarın gezip gördüğü yerleri kendine göre seçtiği ayrıntılarla anlattığı yazılardır.
  • Herhangi bir kimsenin hayatının, sanat anlayışının veya herhangi bir şeyin bir yönünün anlatıldığı yazılardır.
  • Türk edebiyatının ilk gezi eseri Seydi Ali Reis’in Miratül’l Memalik adlı eseridir. Türün başyapıtı Evliya Çelebi’nin Seyahatnamesi’dir.
  • Dünya edebiyatında Heredot, Marco Polo, İbn-i Batuta önemli seyahatname yazarlarıdır.
  • Batı etkisindeki Türk Edebiyatı’nın önemli gezi yazısı eserleri şunlardır:
    * Avrupa’da Bir Cevelan – Ahmet Mithat
    Hac Yolunda, Avrupa Mektupları – Cenap Şahabettin
    Frankfurt Seyahatnamesi – Ahmet Haşim
    Denizaşırı, Bizim Akdeniz, Tuna Kıyıları – Falih Rıfkı
    Anadolu Notları – Reşat Nuri
    Abbas Yolcu – Atilla İlhan
    Tuna’dan Batı’ya – İsmail Habip Sevük
    Mavi Akdeniz, Mavi Anadolu – Azra Erhat
    Ankara-Bükreş – Sadri Ertem

B.7. Mektup 

  • Birbirinden ayrı yerlerde yaşayan insanlar arasında haberleşmek amacıyla yazılan yazılardır.
  • Mektup tarzında roman, gezi yazısı gibi eserler de yazılabilir.
  • Mektuplarda dil göndergesel işlevde kullanılır.
  • Mektup türünden yararlanılarak yazılan bazı eserler:
    Roman: Handan – Halide Edip
    * Bir Serencam – Yakup Kadri
    Bir Kadın Düşmanı – Reşat Nuri
    Vadideki Zambak – Balzac
    Genç Wether’in Acıları – Goethe
    İnsancıklar – Dostoyevski
    Gezi Yazısı: Hac Yolunda, Avrupa Mektupları – Cenap Şehabettin
  • Fuzuli’nin Şikayetname‘si edebi mektubun şaheserlerindendir.

B.8. Günlük(Günce) 

  • Bir kişinin günlük olaylarla ilgili yorumlarını içeren yazılardır.

Konunun Devamı: Olaya Bağlı Metinler

“Edebiyat Notları yayın hakları Fırat Hoca Kitapları’na aittir. 5846 ve 2936 sayılı telif hakları yasası gereğince, tamamının veya herhangi bir bölümünün  yayıncısının izni alınmadan; elektronik, mekanik, fotokopi, faksimile ve herhangi bir kayıt sistemi ile çoğaltılması veya depolanması yasaktır.”

[Toplam:2    Ortalama:5/5]

CEVAP VER

Yorum
Lütfen isminizi girin