Edebiyat Notları – Olaya Bağlı Edebi Metinler – Melik Fırat İLHAN

0
399
olaya bağlı edebi metinler

Olaya Bağlı Edebi Metinler, anlatmaya bağlı (kurmaca) metinler, göstermeye bağlı metinler olmak üzere iki grupta incelenir.

5. ÜNİTE: DÜZYAZI ve SÖZLÜ ANLATIM TÜRLERİ

2. Bölüm: Olaya Bağlı Edebi Metinler 

A. Anlatmaya Bağlı Edebi Metinler

A.1. Roman

  • Genellikle insanların iç dünyalarını, serüvenlerini, toplumsal bir olguyu, olmuş veya olması muhtemel olayları anlatan, çözümleyen uzun edebi yazılardır.
  • Kurmacaya dayalı nesir türlerinden olan romanlar yer, zaman, olaylar zinciri ve şahıs kadrosu gibi dört temel ögeden oluşur.
  • Konularına göre sosyal roman, tarihi roman, macera romanı ve tahlil romanı olmak üzere dört türü vardır.
  • Roman türünün ilk başarılı örneği Cervantes’in yazdığı Don Kişot adlı eserdir.  
  • Türk edebiyatına Tanzimat’la girmiştir. Tanzimat’a kadar bu türün boşluğunu Halk edebiyatında destanlar, efsaneler, halk hikayeleri; Divan edebiyatında mesneviler doldurmuştur.
  • Romanlar konularına göre şu türlere ayrılır:
    * Sosyal Roman: Her türlü toplumsal olayın, sorunun işlendiği romanlardır.
    Örnek: Gazap Üzümleri – John Steinbeck , İnce Memed – Yaşar Kemal
    * Tarihi Roman: Tarihsel konuların işlendiği romanlardır.
    Örnek: Yorgun Savaşçı – Kemal Tahir, Sahnenin Dışındakiler – Ahmet Hamdi Tanpınar
    * Macera Romanı: Kahramanın başından geçen hareketli ve heyecanlı olayların anlatıldığı romanlardır.
    Örnek: Monte Kristo Kontu – Aleksandre Dumas, Hasan Mellah -Ahmet Mithat
    * Psikolojik (Tahlil) Roman: Roman kahramanının psikolojisinin tahlillerle anlatıldığı romanlardır.
    Örnek: La Princesse De Cleves – Madame De Le Fayette bu türün dünyadaki ilk örneğidir. Eylül – Mehmet Rauf, Dokuzuncu Hariciye Koğuşu – Peyami Safa
    * Egzotik Roman: Yabancı ülkelerin doğasının ve insanlarının anlatıldığı romanlardır.
    Örnek: İzlanda Balıkçısı – Pier Loti, Nilgün -Refik Halit
    * Polisiye Roman: Polisiye olayların işlendiği romanlardır.
    Örnek: Morgue Sokağı Cinayeti – Edgar Allen Poe, Şark Ekspresinde Cinayet -Agatha Christie, Cingöz Recai – Peyami Safa
    * Biyografik Roman: Biyografi özelliği gösteren romanlardır.
    Örnek: Bir Bilim Adamının Romanı – Oğuz Atay
    * Otobiyografik Roman: Yazarın kendi hayatını konu eden romanlardır.
    Örnek: Tom Sawyer’ın Maceraları – Mark Twain, Baba Evi – Orhan Kemal,  Dokuzuncu Hariciye Koğuşu – Peyami Safa

A.2. Hikaye 

  • Yaşanmış veya yaşanması mümkün olayları, gerçek veya tasarlanmış durumların anlatıldığı kurmacaya dayalı, kısa edebi yazılardır.
  • İtalyan yazar Boccacio’nun 16. yüzyılda yazdığı Decameron türün ilk örneği olarak kabul edilir. Türk edebiyatında Batılı anlamda ilk hikayeleri Ahmet Mithat Efendi yazmış ve bunları Letaif-i Rivayat adlı eserinde toplamıştır. Samipaşazade Sezai, Küçük Şeyler adlı eseriyle bu türün ilk başarılı örneklerini vermiştir.
  • Klasik (Maupassant) ve modern (Çehov) öykücülük diye iki tarzı vardır. Maupassant tarzında olay, Çehov tarzında durumlar-günlük hayattan kesitler ön plandadır. 
  • Maupassant tarzı öykücülüğün Türk edebiyatındaki önemli ismi Ömer Seyfettin’dir. Çehov tarzı öykücülüğün Türk edebiyatındaki önemli isimleri Memduh Şevket, Sait Faik, Oktay Akbal, Vüs’at Bener’dir.  

 A.3. Efsane 

  • Doğaüstü özellikler gösteren kahramanların hayatlarının ve olayların anlatıldığı hikayelerdir.

 A.4. Masal 

  • Olağanüstü kahramanların başından geçen olayların, belli bir zamana bağlı olmadan anlatıldığı, eğitici nitelik gösteren, anonim edebiyat ürünleridir.
  • Eğitici nitelik gösteren ve halkın hayalinden doğmuş anonim edebiyat ürünleridir.
  • Masallar iyi ve kötü çatışması üzerine kurulur.
  • Masal başı tekerlemesi, asıl bölüm ve masal sonu tekerlemesi olmak üzere üç bölümden oluşur.
  • Beydeba’nın Kelile ve Dimne‘si, Bin Bir Gece Masalları, Andersen Masalları, Grim Masalları, Keloğlan Masalları bu türün önemli örnekleridir.

A.5. Fabl

  • İnsan dışındaki varlıkları insanlara ders vermek için konuşturarak yazılan manzum hikayeleridir.
  • Eğitici özelliği ağır basan fabllarda insanların kusurlu ve gülünç yönleri doğrudan yerilir.
  • Kıssadan hisse alınacak bir özdeyişle bitmesi fablı masaldan ayıran özelliktir.
  • Bu türün önemli örneklerini Hint Edebiyatı’nda Beydeba, Yunan Edebiyatı’nda Aisopos (Ezop) ve Fransız Edebiyatı’nda La Fontaine vermiştir. Şeyhi’nin Harname‘si de önemli bir fabl örneğidir.

A.6. Destan

  • Milletleri derinden etkileyen tarihi ve sosyal olayların anlatıldığı, genellikle manzum edebi eserlerdir.
  • Destanlar doğal ve yapay olmak üzere ikiye ayrılır. Doğal destanlar anonimdir.

A.6.a. Önemli Doğal Destanlar

  • Gılgamış: Sümer destanıdır.
  • Ramayana, Mahabarata: Hint destanlarıdır.
  • Şehname: İran destanıdır. Firdevsi derlemiştir.
  • Odysseia, İlliyada: Yunan destanıdır. Homeros derlemiştir.
  • Şinto: Japon destanıdır.
  • İgor: Rus destanıdır.
  • Kalevela: Fin destanıdır. Lönrot derlemiştir.
  • Le Cid: İspanyol destanıdır.
  • Niebelüngen-Lied: Alman destanıdır.
  • Chanson De Roland: Fransız destanıdır.

 A.6.b. Önemli Doğal Türk Destanları (Oluşum sırasına göre) 

  • Altay Türkleri: Yaratılış 
  • Saka Türkleri: Şu, Alp Er Tunga 
  • Hun Türkleri: Oğuz Kaan 
  • Göktürkler: Bozkurt, Ergenekon 
  • Uygurlar: Göç, Türeyiş 
  • Karahanlılar: Satuk Buğra Han
  • Kırgızlar: Manas 
  • Anadolu Türkleri: Danişmendname
  • Orta Asya Türkleri: Cengiz Destanı
  • Altınordu Türkleri: Edige Destanı
  • Anadolu Türkleri: Köroğlu Destanı
  • Anadolu Türkleri: Battal Gazi Destanı 

A.6.c. Önemli Yapay Destanlar 

  • Kurtarılmış Kudüs: Tasso yazmıştır.
  • Çılgın Orlando: Ariosto yazmıştır.  
  • Kaybolmuş Cennet: Milton yazmıştır.  
  • Simavna Kadısı Oğlu Şeyh Bedrettin: Nazım Hikmet yazmıştır.  
  • Üç Şehitler Destanı: Fazıl Hüsnü Dağlarca yazmıştır. 

B. Göstermeye Bağlı Edebi Metinler

Tiyatro 

  • Yaşanmış veya yaşanması mümkün olayların, insan yaşamının çeşitli yönlerinin sahnede canlandırılarak oynanması için yazılan yazılardır.
  • Tiyatronun temel öğeleri olay, kişiler, yer ve zamandır.

B.1. Tiyatro Türleri 

B.1.a. Tragedya 

  • Yüceltilmiş sözlerle yazılan, kahramanın iyi bir durumdan kötü duruma düşmesiyle duygusal arınmayı sağlayacak acıma ve korku duygularına yönelen oyun türüdür. Eski Yunan tanrılarından Dionisos adına yapılan törenlerden doğmuştur.
  • En eski tiyatro türü olan tragedyada acıklı yönler ağır basar.
  • Konular mitoloji ve tarihten alınır. Kahramanlar yüksek kesimden olağanüstü karakterlerden seçilir.
  • Zaman, yer ve olay birliğine (üç birlik kuralına) uyulur.
  • Özenli bir üslupla yazılır, kaba sözlere yer verilmez.
  • Diyaloglardan ve korodan oluşur.
  • Korkunç olaylara ve şiddet sahnelerine yer verilmez, diyaloglardan ve korodan oluşur.
  • Sophokles, Euripides, Aiskylos Antik Yunan edebiyatının; Racine ve Corneille Fransız edebiyatının önemli tragedya yazarlarıdır. 

B.1.b. Komedya 

  • İnsanların ve olayların ilginç yanlarını, güldürmek ve düşündürmek amacıyla sahneye yansıtan tiyatro türüdür.
  • Dionisos için törenlerden doğmuştur. Diyaloglardan ve korodan oluşur.
  • Başlangıçta sadece manzum yazılan komedyalar, nazım nesir karışık yazılabilir ve üç birlik kuralına uyulur.
  • Kişilerin komik yönleri ve zaafları anlatılır, kahramanlar orta ve alt sınıftan seçilir.
  • Günlük yaşamdan alınan olaylar, yer yer argoya kaçan günlük konuşmalarla verilir.  
  • Üç birlik kuralına uyulur, diyaloglardan ve korodan oluşur.
  • Eski Yunan’da Aristophanes, Fransız edebiyatında Moliere ünlü komedya yazarlarıdır.
  • Edebiyatımızdaki ilk modern tiyatro olan Şair Evlenmesi (Şinasi) de komedya örneğidir.
    Komedya Türleri
    * Karakter Komedisi: 
    İnsanların gülünç yönlerini işleyen komedi türüdür.
    * Töre Komedisi: Toplumun aksak ve gülünç yönlerini işleyen komedidir.
    * Entrika Komedisi: Olayların entrika ve şaşırtmayla biçimlendiği komedidir.
    * Komedi Santimantal: Seyircileri güldürürken duygulandıran komedidir.
    * Vodvil: Hareketli, eğlenceli bir oyun etrafında gelişen, şarkılara da yer verilen komedidir.
    * Fars: Tek amacı seyirciyi güldürmek olan kaba komedidir.

B.1.c. Dram 

  • Olayların hem acıklı hem gülünç yönlerine yer verilir; nazım, nesir karışık yazılır.
  • Her kesimden seçilen kahramanların, hem kibar hem kaba konuşmalarıyla sunulduğu dramda üç birlik kuralına uyulmaz.
  • Tarihi veya güncel konular işlenebilir, her tür olay sahnede gösterilir.
  • Tragedya ve komedyanın katı biçimciliğine tepki olarak doğmuş, moder tiyatronun başlamasını sağlamıştır.
  • İngiliz edebiyatında Shakespeare, Alman edebiyatında Goethe ve Schiller, Fransız edebiyatında Victor Hugo önemli dram yazarlarıdır. Türk edebiyatında Namık Kemal ve Abdülhak Hamit ilk dramları yazmışlardır.
    Dram Türleri
    * Melodram: Besteli dram türüdür. Acıksı rastlantılar üzerine kurulur.
    * Trajikomik: Hem acıklı hem gülünç olayların aynı anda anlatıldığı dram türüdür.
    * Feeri: Olağanüstü olayların işlendiği dram türüdür.

B.1.d. Absürd Tiyatro 

  • Geleneksel tiyatronun kurallarının hiçe sayıldığı tiyatrodur.
  • Tiyatro her şeyi anlatmak, canlandırmaktan çok bir ses ve hareket düzeni olarak kabul edilir.
  • Olaylar arasında bağ kurmak şart görülmez; birbiriyle ilgisiz ses, söz ve eylemler sahnede canlandırılır.
  • Absürt oyunlarda perde düzeni, serim, düğüm ve çözüm bölümleri önemsenmez; saçma denebilecek pek çok kurgu ve sembole yer verilir.
  • İrlandalı Samuel Beckett ve Türk yazar Güngör Dilmen bu tiyatro türünün dünyadaki önemli temsilcileridir.

B.1.e. Epik Tiyatro 

  • Oyunun seyircileri büyülemesine karşı olan, seyircilerin kendini oyuna kaptırmasını istemeyen tiyatro türüdür.
  • Seyircileri oyunun içine çekmeye çalışarak onların düşünmesini ve tartışmasını amaçlar.
  • Seyircilerin dikkatini canlı tutmak için oyun içinde şarkılara, tekerlemelere, ve oyunu aniden kesen açıklamalara yer verilir.
  • Epik tiyatronun yaratıcısı Alman yazar Bertold Brecht’tir. Türk edebiyatında bu türün ilk örneği Haldun Taner’in Keşanlı Ali Destanı’dır.

B.2. Müzikli Tiyatro Türleri 

Opera: Trajedi ve dramın bütün sözlerinin bestelenmiş biçimidir.

Operet: Sözlerinin bir kısmının bestelendiği tiyatro türüdür.

Vodvil: Hareketli, eğlenceli bir konuya dayanan ve içinde şarkılara da yer verilen tiyatro türüdür. 

Bale: Sözsüz tiyatro türüdür. Eser müzik ve dans eşliğinde sunulur.  

Skeç: Genelde bir nükteyle sonlanan, az kişiyle oynanan, şakacı ve kısa müzikli oyunlardır.  

Revü: Gündelik olayları dedikoducu, boşboğaz bir kadın ve erkeğin konuşmalarıyla alaya alan tiyatro türüdür. 

Pandomim: Romalıların geliştirdiği, Türk edebiyatına Tanzimat döneminde giren ve sadece işaretlerle oynanan sözsüz tiyatro türüdür.

B.3. Geleneksel Türk Tiyatrosunun Ortak Özellikleri 

  • Söz oyunlarına dayanır. Yanlış anlaşılmalardan kaynaklanan komik durumlarla kurulur.
  • Çevre ve olaylar aynen aktarılmak yerine, bunların tipik özellikleri karikatürize edilir.
  • Oyunlar doğaçlama oynanır. Yazılı metne dayanmaz.
  • Dekor, makyaj gibi unsurlar ikinci plandadır.

B.3.a. Tuluat

  • Doğaçlama ve sahnede akla gelen sözlerle oynanan halk tiyatrosudur.

B.3.b. Karagöz

  • Yazılı metin ve dekorun olmadığı gölge oyunudur.
  • Oyunun aslını Karagöz adlı saf, tahsilsiz, komik karakterle, Hacivat adlı tahsilli karakterin diyalogları oluşturur. Beberuhi, Tuzsuz Deli Bekir, Tiryaki, Arnavut, Laz, Matiz, Zenne oyundaki tiplerdir.
  • Mukaddime (giriş), muhavere (söyleşme), fasıl (asıl oyun) ve bitiş bölümlerinden oluşur.
  • Oyunda her meslek ve sınıftan insana yer verilir.

B.3.c. Ortaoyunu 

  • Seyircilerin olduğu bir meydanda oynanır. Taklit ve şarkılardan oluşur. Oyunun asıl bölümüne fasıl denir.
  • Baş oyuncular orta sınıf şehirliyi temsil eden Kavuklu ve Pişekar’dır. Yardımcı oyuncular, Zenne adı verilen kadın kılığına girmiş erkek oyuncu, Balama ve Frenk’tir. 
  • Oyuncular mukaddime, muhavere, fasıl ve bitiş bölümlerinden oluşur. Oyunun asıl bölümü fasıldır.

B.3.d. Meddah 

  • Bir kişinin sandalyeye oturarak izleyiciye anlattığı komik ve ibretlik hikayelerden oluşan tiyatro türüdür. Meddah, anlattığı öykünün kahramanlarının şiveleriyle konuşur. Aksesuar olarak baston ve mendil kullanır.

B.3.e. Köy Seyirlik Oyunları 

  • Günlük, mitolojik ve tarihsel olayların kış, düğün ve bayram günlerinde genelde köy odalarında ve kahvehanelerde oynandığı, yazılı metni ve dekoru olmayan oyunlardır.

 

“Edebiyat Notları yayın hakları Fırat Hoca Kitapları’na aittir. 5846 ve 2936 sayılı telif hakları yasası gereğince, tamamının veya herhangi bir bölümünün  yayıncısının izni alınmadan; elektronik, mekanik, fotokopi, faksimile ve herhangi bir kayıt sistemi ile çoğaltılması veya depolanması yasaktır.”

[Toplam:1    Ortalama:5/5]

CEVAP VER

Yorum
Lütfen isminizi girin