Fiil – Çekimli Fiil, Birleşik Kipli Fiil, Fiil Kiplerinde Anlam Kayması – Melik Fırat İlhan

0
445
edebiyat notları

Fiiller dilin kraliçe sözcükleridir. En zengin sözcük türüdür, diğer sözcük türleri fiillerden her zaman yardım alır. İsimlerin çoğu fiillerden türetilir. İhtiyaç olursa onlar isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılır. Kısaca fiil olmadan dil olmaz çünkü eylem olmadan hayat olmaz.

5. ÜNİTE: SÖZCÜK TÜRLERİ

1. BÖLÜM: ASIL SÖZCÜKLER

B. Fiiller (Eylem) 

B.1. ve B.2. Konuları: Fiil Türleri ve Fiil Kipleri

B.3. Çekimli Fiil 

  • Zaman veya tasarı bildiren fiillerdir. 
  • Çekimli fiil şöyle yapılır: Sözcük fiil olmalı, kip almalı ve fiilin aldığı kip zaman veya tasarı belirtmeli.

 Örnek – 1 

*** Beni anla-mış. (geçmiş zaman rivayet)
*** Yazıyı oku-du-k. (geçmiş zaman hikaye)
*** Yolumu gözlü-yor-sun. (şimdiki zaman)
*** Ders çalış-acağ-ım (gelecek zaman)
*** Kitabı oku-r-um (geniş zaman)
*** Bunu bil-e-sin (istek, tasarlama)
*** Oraya git-meli-siniz (gereklilik, tasarlama)
*** Hatanı anla-sa-n (koşul, tasarlama)
*** Öğren, sonra konuş. (emir, tasarlama)
  •  Kip alan isim soylu sözcükler çekimli fiil olmaz. 

 Örnek – 2 

*** Orada mevsim bahar-mış.
*** Dünkü konser çok başarılı-y-dı.
*** İşin yoksa bizimle gel. 

  • Kip almayan fiiller çekimli fiil olmaz. Emir çekimi istisnadır. 

 Örnek – 3 

*** Ders çalışmak isteyen öğrencileri kütüphaneye yönlendirerek onların verimini yükseltiyordu. Bu cümledeki çalışmak, isteyen, yönlendirerek fiilleri kip almadıkları çekimli fiil değil, fiilimsidir. 

  •  Kip alan fiillerde, kipler zaman veya tasarı belirtmeyip niteleyici veya belirtici sözcük türetirse o sözcükler çekimli fiil olmaz. 

Örnek – 4

*** piş-miş ekmek, gid-ecek yol
*** anlaşıl-ır durum, bilin-mez iş  tamlamalarındaki fiiller kip almıştır ancak kipler bu sözcüklerde zaman belirtmemiş, eklendikleri fiilleri sıfatlaştırmıştır (sıfat-fiil).

B.4. Fiil Kiplerinde Anlam Kayması 

  • Fiildeki kipin kendi anlamından başka bir anlamı karşılamasıdır. Buna fiil kipinde zaman kayması da denir. Kiplerdeki anlam kaymaları anlatım bozukluğu oluşturmaz.

 Örnek – 1 

*** Burada çiçekler açmış.
(rivayet kipi, görülen durum anlamında)

Örnek – 2

*** Fatih Sultan Mehmet, 1453’te İstanbul’u fethetti.
(hikaye kipi, rivayet anlamında)

Örnek – 3

*** Atatürk,1923’te Cumhuriyet’i ilan ediyor.
(şimdiki zaman kipi, rivayet anlamında)

*** Kardeşim yarın İstanbul’a gidiyor.
(şimdiki zaman kipi, gelecek zaman anlamında)

*** Sabahları bu bakkaldan süt alıyorum.
(şimdiki zaman kipi, geniş zaman anlamında)

Örnek – 4

*** İttihat ve Terakki yöneticileri o yıllarda dünyayı iyi kavrayamaz.
(geniş zaman kipi, rivayet anlamında)

Örnek – 5

*** Keşke sen de bizimle sinemaya gelsen.
(şart kipi, istek anlamında)

Örnek – 6

è Hâlâ gelmediğine göre işi çıkmış olmalı.
(gereklilik kipi, ihtimal anlamında)

B.5. Birleşik Kipli Fiiller 

  • Bir fiilin birden fazla kip almasıdır. Birleşik kipli fiillere birleşik zamanlı veya birleşik çekimli fiil de denir. 

ÖRNEK 1

yürü-yor-muş, yürü-r-müş, al-acak-mış
bekli-yor-du, yap-acak-tı, bil-ir-di
gül-e-y-di-k, gel-meli-y-miş, anla-sa-y-

 

Konunun Devamı: Ek Fiil

“Türkçe Notları yayın hakları Fırat Hoca Kitapları’na aittir. 5846 ve 2936 sayılı telif hakları yasası gereğince, tamamının veya herhangi bir bölümünün  yayıncısının izni alınmadan; elektronik, mekanik, fotokopi, faksimile ve herhangi bir kayıt sistemi ile çoğaltılması veya depolanması yasaktır.”

[Toplam:1    Ortalama:5/5]

CEVAP VER

Yorum
Lütfen isminizi girin