Türkçe Notları – Çekim Ekleri (İyelik Ekleri,Belirlilik Eki)

0
88
edebiyat notları

B. EK
Sözcüklerin görevlerini belirten veya eklendiği sözcükle ilgili yeni sözcük türeten ses parçalarıdır.
Türkçede ekler iki ana öbeğe ayrılır:

B.1. Çekim Ekleri
Çekim ekleri, eklendikleri sözcüklerden yeni sözcük türetmeden onlara
◆ aitlik, belirlilik, belirtme, yer-yön, işaret (isim çekim ekleri)
◆ zaman, tasarlama, kişi (fiil çekim ekleri)
◆ sayı (çoğul eki) anlamları kazandıran eklerdir.

B.2. Yapım Ekleri
“Yapım ekleri, eklendikleri sözcüklerden yeni sözcük türeterek onlara yeni anlamlar kazandıran eklerdir.Yapım eki eklendiği sözcüğün anlamını değiştirir, çekim eki değiştirmez.” yargısı doğru değildir. Bütün ekler eklendiği sözcüklere yeni anlamlar katar. Çekim ekleri sözcük türetmeden, yapım ekleri sözcük türeterek eklendikleri sözcüklere yeni anlam kazandırır.
Örnek – 1
◆ Söz-ü-m sözcüğüne gelen m eki aitlik (iyelik)
* Söz-den sözcüğüne gelen den eki uzaklaşma anlamı
* Gel-di-n fiilindeki di eki fiile zaman, n eki kişi anlamı katmıştır.
Görüldüğü gibi bu ekler yeni sözcük türetmeyip söz ismi ve gel- fiiline yeni anlamlar kazandırmıştır. Bunun için bu tür eklere çekim eki denir.
◆ Söz-lü, söz-lük, söz-leş- dendiğinde sözle ilgili yeni sözcükler türetilerek ona yeni anlamlar kazandırılmıştır. Bunun için bu eklere de yapım eki denir.

B.1. ÇEKİM EKLERİ
B.1.a. İSİM ÇEKİM EKLERİ

 

İSİM ÇEKİM EKLERİ
 

B.1.a.1.İyelik Ekleri

Bir varlığın kime-neye ait olduğunu belirten çekim ekleridir.

Örnek: anne-m, anne-n, anne-miz

 

B.1.a.2.Belirlilik Eki: -ın

(Tamlayan Eki)

Belirsiz (herhangi) durumdaki isimleri belirli hale getiren isim çekim ekidir.

Örnek: ders (herhangi ders) kitab

Örnek: ders-in (belirli ders) kitab

 

B.1.a.3.Durum Ekleri

(Hal Ekleri)

Eklendikleri isimlere belirtme, yer-yön anlamı katan isim çekim ekleridir.

Belirtme Durumu Eki: -i

Örnek: Dergi-y-i inceledim.

Yönelme Durumu Eki: -e

Örnek: Bu mahalle-y-e taşınmış.

Bulunma Durumu Eki: -de

Örnek: Ankara’da yaşıyor.

Ayrılma Durumu Eki: -den

Örnek: Site-den uzaklaşmış.

 B.1.a.4.İlgi Eki: -ki a. Yer-yön veya zaman anlamı taşıyan isimle- re işaret anlamı katar. Buna sıfatlaştıran ki eki de denir.

Örnek: sahil-de-ki kirlilik

dün-kü yazım

b. Belirtili isim tamlamalarında tamlanan is- min yerine kullanılır. Buna ilgi zamiri de denir.

Örnek: insan-ın duygu-s-u insan-ın-ki

Şimdi isim çekim eklerini işlevleriyle inceleyelim.

B.1.a.1. İyelik Ekleri
İye ait demektir. İyelik eki de bir varlığın kime, neye ait olduğunu gösteren isim çekim ekleridir.

1. tekil çevre-m 1. çoğul çevre-miz
2. tekil çevre-n 2. çoğul çevre-niz
3. tekil çevre-s-i 3. çoğul çevre-ler-i

 

Not – 1
3. tekil ve 3. çoğul iyelik ekleri aynıdır. 3. çoğuldaki lar / ler çoğul ekidir.
3. tekil iyelik eki (-i) bazı birleşik sözcük ve belirtisiz isim tam- lamalarında düşer.
Örnek: Adana kebap (-ı), fırın sütlaç (-ı), Kadıköy (-ü), Anıttepe (-s-i)

Kişi zamirleri, iyelik eklerini almaz çünkü alması gerekmez. Kişi zamirlerine gelen -ın iyelik değil, belirlilik (tamlayan) ekidir.
Not – 2

 ben -im ülke -m
1. tekil k. zamiri belirlilik eki varlık (isim) 1. tekil iyelik e.
siz -in sevgi -niz
2. çoğul kişi zamiri belirlilik eki (tamlayan eki) varlık (isim) 2. çoğul iyelik eki
o-n -lar-ın ülkü -ler-i
3. tekil kişi zamiri + ky. harfi çoğul eki + belirlilik eki varlık (isim) çoğul eki +

3. tekil iyelik eki

 

B.1.a.2. Belirlilik (Tamlayan) Eki: -ın
Eklendiği isimlere belirlilik anlamı kazandıran isim çekim ekidir. Bu ekin yaygın ve yanlış adı tamlayan ekidir.
Örnek – 2
* Ev sahibi, araba fiyatı ifadelerinde hangi evden, arabadan söz edildiği belli değildir. Ev-in sahibi, araba-n-ın fiyatı ifadele- rinde ise belirli bir ev ve arabadan söz edilir. Onun için bu eke belirlilik eki denmelidir. Zaten ev sahibi, araba fiyatı gibi tamlamalara belirtisiz; ev-in sahib-i, araba-n-ın fiyat-ı gibi tamlamalara da belirtili isim tamlaması denir.

Belirlilik eki bazı zincirleme isim tamlamalarında düşer.
Örnek – 3
yönetim kurul-u toplantı-s-ı  / Denge Eğitim Lises-i mezunları-ı

 kurul-u-n-un                                 Lise-s-i-n-in

Belirlilik ekindeki n ünsüzü, 1. tekil ve 1. çoğul kişi zamirlerinde b sesinin etkisiyle m olur.
Örnek – 4
ben-in → ben-im, biz-in → biz-im

Belirlilik ve iyelik ekleriyle isim tamlamaları

Tamlama Ögeleri Tamlama Ekleri (Takıları)
tamlayan (ty) 1. öge belirlilik eki (-ın) (Tamlayana gelir.)
tamlanan (tn) 2. öge iyelik ekleri (Tamlanana gelir.)

 

“Türkçe Notları yayın hakları Fırat Hoca Kitapları’na aittir. 5846 ve 2936 sayılı telif hakları yasası gereğince, tamamının veya herhangi bir bölümünün  yayıncısının izni alınmadan; elektronik, mekanik, fotokopi, faksimile ve herhangi bir kayıt sistemi ile çoğaltılması veya depolanması yasaktır.”

[Toplam:2    Ortalama:5/5]

CEVAP VER

Yorum
Lütfen isminizi girin